„Chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje…”

„Że każdy naród jest wolny i niepodległy, że sam jest panem ustanowić sobie taką formę rządu jaka mu się najlepszą być zdaje, że żaden obcy naród nie ma praw mięszać się w jego konstytucje, jest to najpierwsza i najważniejsza w prawie narodów maksyma, a przy świetle wieku dzisiejszego tak oczywista iż żadnych nie potrzebuje dowodów. Naród nie mający prawa rządzić u siebie, nie jest narodem”. Tak pisał Hugo Kołłątaj w dziele „O ustanowieniu i upadku Konstytucji Polskiej 3 Maja 1791”. Zdawał sobie ksiądz referendarz również sprawę z tego, że do wolności i niepodległości narodu niezbędne jest nie tylko dobre prawo, lecz także konieczna jest siła, by prawa obywateli, ich spokój i dobrobyt skutecznie chronić.

Czasy dzisiejsze wyraźnie uzmysławiają nam, że rzymskie powiedzenie „Si vis pacem, para bellum” („Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny”) nie jest tylko retorycznym paradoksem, lecz ugruntowanym na doświadczeniach tysiącleci ludzkich dziejów, trzeźwym zaleceniem