Raport z więzienia narodów

Pytanie o możliwość przemiany Rosjan w normalne, demokratyczne społeczeństwo, wyzwolone z oparów mocarstwowości, oparte na prawie i wspólnotowych więziach poziomych, autor pozostawia otwarte.   Dla przybysza z Zachodu Imperium (rosyjskie czy sowieckie) jawiło się jako moloch – monolit, związany łańcuchem władzy i propagandy. Trzeba było pobyć dłużej wewnątrz  i zstąpić do głębi, aby poznać bogactwo ludów, ras, języków, wierzeń i kultur. Ludy „od Niemna do Chiwy” były wprawdzie zniewolone, ale wystarczyło, by samodzierżawie zachwiało się, natychmiast z wielką energią ujawniały się aspiracje i dążenia w całym swoim nieprzebranym bogactwie. Tak było po rewolucji 1917 r., którą nazywano niekiedy buntem nierosyjskich narodów przeciw hegemonowi, buntem, który zdusiła dopiero bolszewicka kontrrewolucja. Tak działo się również po pamiętnej jesieni ludów i buncie Janajewa z początku lat 90. ubiegłego stulecia. Bohdan Cywiński, autor wspaniałych „Rodowodów niepokornych”, w swoim najnowszym