Pejzaż z karuzelą

Co z tego uniwersalnego mitu, będącego dla Europy znakiem niezłomności, męczeństwa i zmartwychwstania, przetrwało do dzisiaj? Prawie nic. W powszechnej świadomości nasza historia zaczyna się w Jedwabnem, gdzie Polacy „mordowali swoich żydowskich sąsiadów”. Następnym kluczowym punktem jest karuzela z placu Krasińskich w Warszawie, na której w niedzielę wielkanocną 1943 r. „pary wzlatywały wysoko w pogodne niebo”, lekceważąc dym dochodzący z płonącego getta. Ze słynnego, przełożonego na dziesiątki języków wiersza Czesława Miłosza dowiadujemy się ponadto, że w ów dzień eksterminacji Żydów „śmiały się tłumy wesołe” „przy dźwiękach skocznej muzyki”. Na powielanym w oficjalnej kulturze portrecie zbiorowym Polaków z czasów okupacji widzimy wielki pochód szmalcowników, donosicieli i rabusiów grobów. Niekiedy któremuś z nich mięknie serce, ale nie zmienia to ogólnej tendencji. Nic dziwnego, że niektórzy zagraniczni publicyści z rozpędu wspominają o „polskich obozach koncentracyjnych”.

Tym samym kluczem otwierany jest okres PRL-u. Współczesna polska kultura zaczyna się od rozliczenia z Holokaustem, a nie od romantycznych marzeń poetów o wolnej ojczyźnie, która – jak pisał Tadeusz Gajcy – kiedyś „rozkwitnie znowu głęboka w ołtarzach żałobnych rąk”. Później mamy okres stalinizmu, o którym lepiej nie wspominać, bo „wszyscy byliśmy umoczeni”. Wreszcie następuje rzekomo najważniejszy moment najnowszej polskiej historii: Marzec ’68, gdy komuniści rozpętali antysemicką nagonkę, zmuszając wielu Żydów do emigracji. Konsekwencją tamtych dni było również zbudowanie podwalin dla inteligenckiej „opozycji demokratycznej”, której zasługi dla obalenia komunizmu cenione są dziś wyżej niż ofiary robotników czy księży.

Nawet ślepiec dostrzeże, że Smoleńsk nie pasuje do tej narracji. Podobnie jak odstają od niej Katyń, rzeź wołyńska, struktury państwa podziemnego, powstanie warszawskie, wysiłek Żołnierzy Wyklętych, aktywność niepodległościowej emigracji, Grudzień’70 czy...
[pozostało do przeczytania 29% tekstu]
Dostęp do artykułów: