Międzymurze

Mówi się: przedmurze – w istocie była międzymurzem – od południa napierał dynamiczny islam, od wschodu odradzająca się i „zbierająca ziemie ruskie” Moskwa. Od zachodu napór żywiołu niemieckiego nieco osłabł i przybrał pokojowe formy, ale nowe siły wlała w niego reformacja, lada moment na groźną potęgę mieli też się wybić Szwedzi. A przecież istniało zagrożenie wewnętrzne w postaci szybkich postępów reformacji. Kalwinizmowi uległa większość magnaterii, zwłaszcza litewskiej, luteranizm kwitł w miastach, gdzie dochodziło do antykatolickich burd i profanacji krzyża, „nowinkom” ulegało duchowieństwo, nawet prymas Uchański deliberował z Zygmuntem Augustem nad perspektywą „Kościoła narodowego”. Dodajmy do tego blisko połowę mieszkańców wiernych prawosławnej ortodoksji i ogromną mniejszość żydowską... Jak udało się z tego wyjść bez krwawych bratobójczych wojen, pogromów? To jeden z ciekawszych wątków pracy Roberta Kościelnego „Przedmurze chrześcijaństwa”, będącego II tomem „Patriotycznej historii Polski”. „Złożyło się na to wiele powodów – pisze – postawa władców (słynne »nie jestem królem waszych sumień« Zygmunta II), pragmatyzm naszych praojców, bardziej skorych do dialogu niż wojny, a także skłócenie heretyków – kalwini chcieli przywilejów, głównie żeby skoczyć do gardła arianom”. Dodajmy zbożową koniunkturę gospodarczą, zapewniająca krajowi dobrobyt, a przede wszystkim postawę Kościoła, mającego w swym składzie tak wybitne jednostki jak kardynał Stanisław Hozjusz, czołowa postać soboru w Trydencie, autor trydenckiego wyznania wiary. Ważnym czynnikiem okazały się wierne katolicyzmowi masy braci szlacheckiej, tak istotne przy wolnych elekcjach. Nie do przecenienia jest działalność jezuitów i ich kolegiów, które formowały kolejne pokolenia Polaków i przyczyniły się do szybkiej konwersji magnaterii. Gdy Europa ociekała krwią i dymem stosów, w Polsce „konfederacja warszawska” gwarantowała pokój religijny.

To atrakcyjność polskiego katolicyzmu sprawiła (wbrew...
[pozostało do przeczytania 34% tekstu]
Dostęp do artykułów: