Kajdany – kara dla ciała i duszy. Maksymalne upodlenie człowieka

Zakuwanie w kajdany było elementem kary w XIX-wiecznym rosyjskim systemie penitencjarnym, stanowiącym symboliczne odebranie wolności skazanemu. Uciążliwość odbywania drogi na zesłanie i samej kary więzienia lub katorgi polegała w dużej mierze na tym, iż skazaniec wszystkie życiowe czynności musiał wykonywać z żelaznymi obręczami na rękach i nogach. Szło za tym nie tylko cierpienie fizyczne, ale i duchowe: celem tej kary było odebranie człowiekowi godności i sił moralnych.

Jeden z wczesnych obrazów Jana Matejki, Polonia – Rok 1863, nigdy nie dokończony, naszkicowany w barwach ciemnych, ponurych, powstał tuż po upadku powstania styczniowego. Kobieta wyciągająca ręce czeka, aż Moskale zakują ją w kajdany, a wokół niej stoją zgromadzeni oprawcy wolnej Polski: namiestnik Litwy Michaił Murawiew i generał Fiodor Berg. Alegoryczny sens obrazu to jednak nie tyle artystyczna wizja poszukująca symbolicznych figur, ile odniesienie do realiów – w okresie po powstaniu