Owoce pychy, prywaty i zaślepienia

„Wojny domowe (…) ciągnęły się jeszcze długo. Przyszła potem zaraza i Szwedzi. Tatarzy stale prawie gościli na Ukrainie, zagarniając tłumy ludu w niewolę. Opustoszała Rzeczpospolita, opustoszała Ukraina. Wilcy wyli na zgliszczach dawnych miast i kwitnące niegdyś kraje były jakby wielki grobowiec. Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą” – te słowa umieścił Sienkiewicz po opisie rzezi sprawionej Kozakom i czerni przez wojska polskie pod Beresteczkiem. Kończą one „Ogniem i mieczem”, lecz nie zamykają opowieści o wojnie Chmielnickiego i Kozaków z Rzeczpospolitą. A najbardziej brzemiennym w złowrogie skutki zdarzeniem była ugoda perejasławska zawarta w styczniu 1654 roku.

Dziesiątego października 1621 roku z tysięcy żołnierskich piersi uniosło się ku niebu pełne ulgi i szczęścia dziękczynne „Te Deum”. Polacy i Kozacy wielbili Boga, że pozwolił im ramię w ramię, unanimiter, czyli jednym duchem i jedną myślą przepełnionym, stawić czoła stutysięcznej armii tureckiego