Konstytucja 3 maja. Czyli o dwóch Poniatowskich na obrazie Matejki

„Konstytucja 3 Maja 1791 roku” – ten obraz Jana Matejki przychodzi każdemu Polakowi na myśl, gdy mowa o uchwaleniu ustawy rządowej. Malowany pod koniec życia, przedostatni wielkoformatowy obraz mistrza ma zaklętą w sobie, niezwykłą symbolikę. Pośród wielu tropów, postaci, znaczeń odkrywam i dla siebie ukrytą opowieść – o dwóch panach Poniatowskich, którzy zostali umiejscowieni na owym obrazie, na opozycyjnych względem siebie miejscach.

Matejko malował „Konstytucję” na setną rocznicę ustawy. Był już wówczas słaby i schorowany. Gdy w kwietniu 1892 roku przyjechał do Lwowa, gdzie odbywały się obrady Sejmu Galicyjskiego, zadeklarował wobec marszałka sejmu, „iż pragnie ostatnią swą pracę, obraz »Konstytucji 3 Maja«, na własność oddać narodowi, Warszawie ją ofiarować, dodając, aby ten obraz pod opieką sejmu, a w gmachu sejmowym został do czasu, aż póki będzie go można bezpiecznie do Warszawy odesłać. Przy zmianie bowiem, da Pan Bóg, szczęśliwych wypadków, które za łaską Bożą nastąpić mogą, pragnie on, by obraz jego był zawieszony w komnatach Zamku Królewskiego w Warszawie, to jest tam, gdzie ta wiekopomna uchwała konstytucji przeprowadzoną została” (opisał to Marian Gorzkowski, który był świadkiem zdarzenia). Trzeba też pamiętać, w jakim czasie się to działo. Maria Szypowska skwitowała to celnie w swojej biografii: „Wtedy kiedy w Prywislanskim Kraju szalał carski gubernator Hurko, kiedy nic nie zdawało się zapowiadać zmiany na lepsze – decyzja Matejki przeznaczająca Konstytucję dla Zamku Królewskiego w Warszawie była czymś wielkim, była wyrazem nie tylko nadziei, ale pewności wyzwolenia!”.

Gorzki rozdźwięk
Obraz, jak zwykle u Matejki, pod pozorem zbiorowej sceny krył opowieść szerszą, w której chwała zderza się z zapowiedzią zguby, patriotyzm z zaprzaństwem, moralność z upadkiem, rozum z szaleństwem. Sam piękny akt konstytucji, drugiej takiej na świecie, pierwszej w Europie, był – pomimo swych wad i...
[pozostało do przeczytania 76% tekstu]
Dostęp do artykułów: