Zamykanie kościołów 

Przypomniał mi się ów słynny rysunek Grottgera z cyklu „Warszawa”, na którym widać dwóch księży, którzy zamykają drzwi kościoła. 

Gdy się nad nim chwilę zastanowić, może dziwić sama sytuacja – cóż musiałoby się stać, żeby księża sami z siebie swoje świątynie zamykali, i to „z hukiem”, dociskając drzwi tak, jakby chcieli je ze złości jeszcze mocniej zawrzeć. Przecież w kraju pod zaborami winno być na odwrót – to Moskal wolałby, żeby kościoły były zamknięte, a Polacy – by można było do nich w pełnej wolności wchodzić. Dopiero uważna lektura historii opowiadającej o wypadkach z jesieni roku 1861 wyjaśnia całą sytuację. W dobie przedpowstaniowej Rosjanie bowiem najzwyczajniej w świecie łamali wszelkie normy cywilizacyjne – strzelali do bezbronnego tłumu, szarżowali końmi na modlących się na ulicach ludzi, bili batami, wreszcie mordowali niewinnych, śpiewających nabożne pieśni, manifestantów. Gdy jednak Moskale wprowadzili stan wojenny i usiłowali zakazać